Kasteel van Ciergnon: waarom de Keizer van Japan het meest discrete van de drie Belgische koninklijke kastelen koos

Aangekomen op de militaire luchthaven van Melsbroek op zaterdag 20 juni, werd het Japanse keizerlijke paar op de tarmac verwelkomd door prinses Elisabeth, wat haar eerste diplomatieke engagement van deze omvang was. Onmiddellijke bestemming: Ciergnon, waar Naruhito en Masako de tijd namen om op adem te komen na hun staatsbezoek aan Nederland. De volgende dag, zondag 21 juni, voegden koning Filip, koningin Mathilde en hun vier kinderen zich bij hen voor een fotosessie op het terras van het kasteel, de enige beelden die openbaar werden gemaakt van dit volledig privéverblijf. Op maandag 22 juni verlieten de Keizer en de Keizerin de Ardennen om naar Brussel en het kasteel van Laken te gaan, waar het officiële programma van 23, 24 en 25 juni begon, georganiseerd ter viering van de 160e verjaardag van de diplomatieke betrekkingen tussen Japan en België.

Ciergnon, een domein gevormd door twee bouwende koningen

Het koninklijk kasteel van Ciergnon, in de provincie Namen, nabij Houyet, dankt zijn bestaan aan een gezondheidskwestie. Het domein werd op 12 mei 1840 verworven door Leopold I, op verzoek van zijn echtgenote Louise-Marie, wier artsen hoopten dat de Ardense lucht haar fragiele bronchiën zou verlichten. Reeds in 1842 ontwierp architect Henri Joseph Duvinage de plannen voor een jachtpaviljoen van rode baksteen, voorzien van een uitgestrekt terras-uitkijkpunt en voltooid rond 1850. De koningin, die uiteindelijk de voorkeur gaf aan de zeelucht, verbleef er echter nauwelijks. Het was haar zoon, Leopold II, die werkelijk verliefd werd op de plek.

In 1888 vertrouwde de koning aan Alphonse Balat, de architect van de Koninklijke Serres van Laken, de taak toe om deze bescheiden residentie te transformeren tot een kasteel. Balat behield het hoofdgebouw en de twee oorspronkelijke hoektorens, waaraan hij twee vierkante torens aan de noordzijde van het park, een centrale frontispice en een overdekte galerij toevoegde. De bakstenen gevel werd herbouwd in lokale steen, waterpartijen werden aangelegd in het park, en het domein werd aangevuld met stallen en een landelijke kapel. Een laatste ingrijpende aanpassing vond plaats in 1948, toen prins Karel, toen regent van het Koninkrijk, de galerij van Balat liet dichtmaken om er twee verdiepingen aan toe te voegen, de meest opvallende wijziging sinds de tijd van Leopold II.

Meer dan honderd kamers en zeventig hectare park

Vandaag de dag toont Ciergnon zijn neogotische silhouet op 189 meter hoogte, op een kalkstenen voorgebergte dat de Lesse domineert. Regionale gidsen beschrijven het soms liefdevol als een “grote neogotische taart”. Het gebouw telt meer dan honderd kamers, waaronder residentiële appartementen en staatsievertrekken, in het hart van een park van zeventig hectare dat opgaat in de omringende bossen. De smeedijzeren toegangspoorten dateren van 1891. De landelijke kapel, gerestaureerd op initiatief van koningin Paola, heeft een bijzondere symbolische lading: hier werden de vier kinderen van koning Filip en koningin Mathilde gedoopt, Elisabeth, Gabriël, Emmanuel en Eléonore.

Discreet van aard, is het kasteel nooit open voor het publiek, en zowel de Koninklijke Schenking als het Paleis bewaren een constante terughoudendheid over de staat van het interieur. De zeldzame gedocumenteerde werkzaamheden betreffen vooral de veiligheid: in 2018, in een context van verhoogde terreurdreiging, werd de installatie van een systeem dat coherent was met die van het Koninklijk Paleis van Brussel en Laken toevertrouwd aan de Regie der Gebouwen, voor een geschatte kostprijs van 700.000 euro. De uitgave, gedragen door de Staat en niet door de eigenaar, de Koninklijke Schenking, leidde overigens tot een debat in het Parlement.

Drie koninklijke kastelen, drie functies: werken, wonen, zich terugtrekken

Om de betekenis van het keizerlijke verblijf te begrijpen, moet men de rolverdeling tussen de drie grote residenties van de Kroon kennen. Elk beantwoordt aan een aparte roeping, en het is precies dit onderscheid dat de keuze voor Ciergnon zijn volle betekenis geeft.

Het Koninklijk Paleis van Brussel is de werkplek van de monarchie. Eigendom van de federale staat, wordt het ter beschikking gesteld van de Koning voor de uitoefening van zijn hoge functie door de wet op de Civiele Lijst. Hier vinden audiënties, ontmoetingen met de regering, officiële ceremonies en staatsrecepties plaats, evenals het protocollaire deel van de Nationale Feestdag. Het is niet de dagelijkse residentie van het koninklijk paar, maar de administratieve zetel waar het Huis van de Koning en de protocollaire diensten werken. In de zomer is een deel van het paleis open voor het publiek, wat de institutionele dimensie ervan versterkt.

Het kasteel van Laken daarentegen is de thuisbasis. Eveneens eigendom van de Staat en ter beschikking gesteld van de Koning, is het de belangrijkste privéresidentie van de vorst geworden: sinds 1999 wonen koning Filip en koningin Mathilde er met hun kinderen, in de appartementen op de eerste verdieping. Het domein van honderdtwintig hectare, de koninklijke serres en de exotische paviljoens, van het Chinese Paviljoen tot de Japanse Toren, leveren het de bijnaam “Belgisch Versailles” op. Laken organiseert ook recepties, garden-parties en staatsdiners in een residentiële, intiemere setting dan het Paleis van Brussel.

Ciergnon, ten slotte, is het toevluchtsoord. Eigendom van de Koninklijke Schenking en niet van de Koning in privébezit, dient het kasteel sinds de 19e eeuw als zomerresidentie en voor lange weekenden. Het is een rustplaats in het groen, vol familiale herinneringen: hier werd Fabiola in 1960 voorgesteld als verloofde van koning Boudewijn, hier werden de kinderen van het huidige koninklijke paar gedoopt. En het is dit zowel private als prestigieuze karakter dat het nu een ideale setting maakt om vooraanstaande gasten te ontvangen, ver weg van de protocollaire drukte van de hoofdstad.

Ter beschikking gesteld van de Koning of eigendom van de Schenking: een nuance die telt

Achter deze drie gebruiken schuilt een juridische realiteit die vaak verkeerd wordt begrepen. Geen van deze residenties behoort persoonlijk toe aan de Koning. Het Paleis van Brussel en het kasteel van Laken zijn eigendommen van de federale staat, die eenvoudigweg ter beschikking worden gesteld van de vorst voor de uitoefening van zijn functie. De staat financiert het zware onderhoud en de investeringen, via de Regie der Gebouwen en verschillende overheidsdiensten, terwijl de Civiele Lijst de werking van het Huis van de Koning dekt.

Ciergnon valt onder een ander regime. Het kasteel behoort toe aan de Koninklijke Schenking, een autonome openbare instelling die in 1903 door Leopold II werd opgericht toen hij het grootste deel van zijn bezittingen aan de staat naliet. De koning stelde daarbij drie voorwaarden: deze bezittingen mochten nooit worden verkocht, sommige moesten hun oorspronkelijke functie behouden, andere moesten ter beschikking blijven van zijn opvolgers. De Schenking beheert zo een aanzienlijk patrimonium, minstens 7.530 hectare bossen en gronden en zevenenzeventig gebouwen, die zij onderhoudt dankzij eigen inkomsten, huurgelden, concessies en bosbouw, buiten het klassieke federale budget. Ciergnon staat officieel vermeld als een van de bezittingen “ter beschikking van Zijne Majesteit de Koning”.

De grens, zo zien we, ligt minder bij het eigendom dan bij het gebruik en de kostenverdeling. Of het nu Laken of Ciergnon betreft, zelfs wanneer het als privéresidentie wordt gebruikt, blijft het kasteel een openbaar goed waarvan de belangrijkste kosten gerechtvaardigd zijn door de functie van staatshoofd of door het behoud van nationaal erfgoed. Het is deze verbinding tussen openbaar eigendom, koninklijk gebruik en gemengde financiering die regelmatig de debatten over de kosten van de monarchie voedt.

Een eeuwenoude vriendschap tussen Brussel en de Chrysant

Rest de vraag waarom het Japanse keizerlijke paar precies Ciergnon heeft gekozen. Het gebaar past in een lange geschiedenis van vriendschap tussen de twee dynastieën. Koning Boudewijn speelde destijds een discrete bemiddelende rol voor de toekomstige keizer Akihito, waardoor hij brieven kon uitwisselen met zijn toekomstige echtgenote Michiko, buiten het zicht van het Agentschap van het Keizerlijk Huis. Als teken van erkenning week Akihito af van het keizerlijke protocol door de begrafenis van Boudewijn in Brussel in 1993 bij te wonen. Sinds zijn troonsbestijging heeft keizer Naruhito slechts vier staatsbezoeken afgelegd: dat van juni 2026 is er één van.

De Keizer en Keizerin in Ciergnon ontvangen, in een setting ontdaan van de zwaarte van het protocol, kwam neer op het bieden van de meest persoonlijke gastvrijheid die er is. Het kasteel bevestigt zo een rol die jaar na jaar duidelijker wordt: die van een bevoorrechte diplomatieke ontvangstruimte, waar buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders in de intimiteit van de Ardennen tot rust komen voordat zij de officiële pracht en praal van Brussel tegemoet treden. Tussen het paleis waar men werkt, de residentie waar men woont en het domein waar men zich terugtrekt, is het dit laatste dat de monarchie reserveert voor haar meest kostbare vriendschappen.