Deze vrouwen baanden de weg

Lange tijd bleven hun verhalen in de schaduw. Niet omdat ze minder opmerkelijk waren, maar omdat de officiële geschiedenis hun weinig plaats gaf. Vandaag spreekt men graag van “matrimoine” om deze lang vergeten vrouwelijke erfenis aan te duiden. Een woord dat eraan herinnert dat een land evenveel gebouwd wordt door lerares­sen, wetenschapsters en verzetsvrouwen als door zijn vorsten en grote mannen, waarover wij vaak berichten.

Ja, de Belgische excellentie heeft ons verleden gevormd. Een van de eerste pioniers is Isabelle Gatti de Gamond (1839-1905) (links op pagina 6). In 1864 richt zij in Brussel het eerste niet-confessionele secundair onderwijs voor meisjes op. In een tijd waarin hun opvoeding zich vaak beperkt tot goede manieren, introduceert zij wetenschappen, filosofie, oude talen en literatuur. Haar ambitie is revolutionair: vrouwen dezelfde intellectuele wapens geven als mannen. Tot haar leerlingen behoort Marie Popelin (1846-1913). In 1888 wordt zij de eerste vrouwelijke doctor in de rechten van België. Maar wanneer zij haar inschrijving bij de Brusselse balie aanvraagt, weigert de rechtbank haar enkel en alleen omdat ze een vrouw is. Het schandaal overschrijdt snel de landsgrenzen en markeert de geboorte van de Belgische feministische beweging. Toch zal Marie Popelin nooit pleiten.

Enkele jaren later bewijst Hélène Dutrieu (1877-1961) (rechts op pagina 6) dat de lucht ook aan vrouwen toebehoort. Wereldkampioene wielrennen, autorenster en later aviatrice, wordt zij in 1910 een van de eerste professionele piloten ter wereld. Frankrijk kent haar het Legioen van Eer toe. In een tijd waarin vliegen nog een heldendaad is, belichaamt zij een grenzeloze moderniteit.

Visionair, de kunstenares en kunstmecenas Anna Boch (1848-1936) (hiernaast) laat haar blik gelden in de kunstwereld. Deze verzamelaarster met een uitzonderlijke neus koopt in 1890 La Vigne rouge van een toen onbekende schilder: Vincent Van Gogh. Dit doek zou het enige blijven dat tijdens het leven van de kunstenaar werd verkocht! Haar intuïtie getuigt van een uitzonderlijk gevoel voor talent, dat zij haar leven lang ten dienste zal stellen van jonge kunstenaars. Drie jaar geleden werd een mooie Anna Boch-retrospectieve getoond in het Mu.Zee van Oostende.

De medische excellentie

Toen Europa wegzinkt in de Eerste Wereldoorlog, treden andere heldinnen naar voren. Zij verlaten wat men vandaag de “comfortzone” zou noemen om zeer grote risico’s te nemen. Koningin Elisabeth (1876-1965) weigert zich op te sluiten in paleizen en bezoekt militaire hospitalen, verzorgt gewonden en steunt families. Zij zet zich in aan de Belgische kust, in het Oceaanhospitaal, dat de toevlucht wordt voor verminkten. De “Verplegende Koningin” zal na de oorlog haar engagement voortzetten voor muziek en wetenschap, waardoor België een ontmoetingsplaats wordt tussen kunstenaars en onderzoekers. Haar naam blijft voor altijd verbonden aan de prestigieuze Muziekwedstrijd.

Van de ene verpleegster naar de andere, laten we Edith Cavell (1865-1915) (hierboven) niet vergeten. Deze Engelse, gevestigd in Brussel, richt de eerste moderne verpleegstersschool van het land op. Tijdens de oorlog verzorgt zij zonder onderscheid Duitse en geallieerde soldaten, terwijl ze bijna 200 militairen helpt ontsnappen naar Nederland. Gearresteerd, wordt zij in 1915 gefusilleerd. Haar laatste levenslesje – “patriottisme is niet voldoende” – klinkt vandaag nog steeds door. Denk daaraan wanneer u haar borstbeeld passeert in de bekende Ukkelse straat die haar naam draagt.

Verzet en veerkracht vormen ook het levenswerk van Andrée De Jongh (1916-2007). Begin 1941, nog maar vierentwintig jaar oud, richt zij het Komeetnetwerk op, waarmee honderden geallieerde piloten die boven bezet Europa werden neergehaald, via België, Frankrijk en de Pyreneeën naar Engeland konden terugkeren. De Duitsers noemen Andrée “de Kleine Cycloon”. Gearresteerd en vervolgens gedeporteerd naar Ravensbrück, overleeft zij de oorlog en de kampen, waarna ze decennialang haar leven wijdt aan melaatsen in Afrika. Andrée De Jongh sterft in Brussel, op 90-jarige leeftijd.

De artistieke excellentie

België bracht ook een van de grootste schrijfsters van de 20^e e eeuw voort. Marguerite Yourcenar, geboren Crayencour (1903-1987), bouwt een meesterlijk oeuvre, gedragen door haar legendarische Mémoires d’Hadrien. In 1980 wordt zij de eerste vrouw die wordt verkozen tot lid van de Académie française, drie eeuwen na haar oprichting. Een bekroning die veel verder gaat dan symboliek: die van een immens talent, erkend ver buiten de Belgische grenzen. De literaire lijst kan nog worden aangevuld met Suzanne Lilar (1901-1992), deze schrijfster die als eerste werd toegelaten tot de balie van Antwerpen, of nog Jacqueline Harpman (1929-2012) die met verve literatuur en psychoanalyse met elkaar liet dialogeren. Elk van hen heeft, op haar eigen manier, de grenzen verlegd die haar tijd haar wilde opleggen.

In de filmwereld wordt het talent van ons koninkrijk gedragen door Audrey Hepburn (1929-1993) (links op pagina 9). Deze actrice, die tot mythe werd, blijft een van de mooiste gezichten van de wereldcinema. Geboren in Elsene, de ster van Vacances romaines en Breakfast at Tiffany’s heeft de ontberingen van haar jeugd tijdens de Tweede Wereldoorlog nooit vergeten. Op het toppunt van haar carrière besluit zij haar bekendheid ten dienste te stellen van Unicef, en reist ze doorheen Ethiopië, Bangladesh, Soedan en Somalië om op te komen voor kinderen die slachtoffer zijn van conflicten en hongersnood.

Kan men haar vergelijken met die andere apostel van de armoede, Madeleine Cinquin, beter bekend als Zuster Emmanuelle (1908-2008) (rechts op pagina 9)? Meer dan twintig jaar lang deelt zij het dagelijks leven van de voddenrapers van Caïro, en bouwt zij scholen, dispensaria en hulpprojecten midden in de ellende. Haar onuitputtelijke optimisme, doorspekt met “Yalla!”, maakt van haar een van de meest geliefde humanitaire figuren van haar tijd.

Intuïtie en rede

Wat bond al deze vrouwen eigenlijk met elkaar? Zeker niet eer of lauweren. Buitengewoon intuïtief, volgden zij een overtuiging, soms een innerlijke noodzaak. Velen moesten harder werken dan hun mannelijke tegenhangers om een vergelijkbare erkenning te krijgen. Sommigen werden pas lang na hun overlijden ten volle herontdekt. Hun erfenis leeft vandaag volop verder. In laboratoria, universiteiten, bedrijven, kunstenaarsateliers, modehuizen of op het internationale toneel zet een nieuwe generatie Belgen dit avontuur voort.

Deze pioniers van de excellentie vertellen is geen oefening in herinnering of herstel. Het is een vanzelfsprekendheid herhalen: al meer dan een eeuw dragen sommige van de grootste verwezenlijkingen van ons land ook een vrouwelijk gezicht. De portretten die u op de volgende pagina’s ontdekt, maken deel uit van dit verhaal. De context is veranderd, de uitdagingen ook. Maar hun durf blijft dezelfde: nieuwe wegen durven ontginnen.