Van het Astoria tot de villa Empain, Francis Metzger vertelt over de kunst van het herbestemmen van een gebouw

Het boek opent aan de voet van het Justitiepaleis. Francis Metzger groeide op in de Marollen, waarvan een deel in de 19e eeuw werd afgebroken om het monument van Joseph Poelaert te bouwen. “Sindsdien is in de Marollen het woord ‘architect’ een belediging. Daar ben ik mee begonnen”, schrijft hij. Zijn vader leerde hem op vierjarige leeftijd schaken; hij heeft de gewoonte behouden om verschillende zetten vooruit te denken en het essentiële stuk te onderscheiden van dat wat opgeofferd kan worden. Het werk is opgedragen aan zijn grootmoeder, “die er niet in geloofde”. Francis Metzger leidt vandaag het bureau MA², was in 2010 de eerste decaan van de Faculteit Architectuur van de ULB en zetelt in de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen.

Schrijven op een reeds beschreven pagina

Een palimpsest is een manuscript waarvan de eerste tekst is weggeschraapt om het perkament opnieuw te gebruiken, zonder het ooit helemaal uit te wissen. Francis Metzger past dit concept toe op gebouwen: de architect stapt altijd in een verhaal dat zonder hem is begonnen. “Het project begint daar: wanneer het blanco blad ophoudt een mogelijke overtuiging te zijn”, schrijft hij. Hij verwerpt met dezelfde vastberadenheid de heiligverklaring van alles wat bestaat en de tabula rasa, en beschrijft zes handelingen die het boek structureren: lezen, hiërarchiseren, beslissen, schrijven, openlaten, overdragen.

Deze methode ontstond begin jaren 90 in de Solvay Bibliotheek, een gebouw dat toen dichtgemetseld, gekraakt en van binnenuit afgebrand was. De architect combineerde archieven, analyses van verflagen en technische diagnoses, een aanpak die hij samenvat in één zin: “Je kunt niet ingrijpen in wat je niet kent.”

Van het Astoria tot de villa Empain

In het Astoria, gebouwd door Henri Van Dievoet voor de Wereldtentoonstelling van 1910, was in 1947 een twee verdiepingen hoog glazen dak verdwenen. Het team van MA² reconstrueerde het aan de hand van archieven en glas-in-loodramen die op andere verdiepingen intact waren gebleven. “Zonder dit was het Astoria niet langer begrijpelijk”, schrijft de architect. Achter de geklasseerde gevel werd het interieur volledig herverdeeld en verhuisden de prestigieuze suites van de eerste verdieping naar het dak. Zeventien jaar lagen tussen de eerste opdracht en de opening van het Corinthia Grand Hotel Astoria, in december 2024. De eerste eigenaar twijfelde aan de rentabiliteit van de operatie, voordat Corinthia het project in 2016 overnam met de ambitie er een stadspaleis van te maken.

De villa Empain, vanaf 1937 aan België geschonken en vervolgens bezet door het Duitse leger, de Sovjetambassade en RTL, toont aan dat een gebouw opeenvolgende functies kan doorstaan zonder zijn identiteit te verliezen; de Boghossian Stichting vertrouwde de restauratie ervan in 2007 toe aan Francis Metzger.

Bij het kasteel Tournay-Solvay, waarvan het dak in 1982 was afgebrand, heeft het bureau de leien aan de voorkant hersteld en de achterkant voorzien van een volume van zwart geëmailleerd glas, een keuze waarover de auteur naar eigen zeggen nog twijfelde nadat de werkzaamheden waren voltooid.

Over de Royale Belge, herbestemd met Caruso St John, Bovenbouw en DDS+, vat hij zijn aanpak samen: “Hiërarchiseren is dus niet meer bewaren: het is beter bewaren.”

Van Laken tot Kinshasa

Het hoofdstuk over overdracht leidt naar de Wintertuin van de Koninklijke Serres van Laken, waarvan de restauratie hem werd toevertrouwd samen met François Chatillon en het ingenieursbureau Greisch. Alphonse Balat ontwierp er voor Leopold II een bijna ongekend gebouw, waarbij de jonge Victor Horta zijn eerste ervaringen opdeed. De memoires die Horta in 1939 schreef, toen hij zijn werk zag afbrokkelen, nemen een bijzondere plaats in: “Ik heb deze passage meerdere keren herlezen. Het achtervolgt me”, bekent de auteur.

Het hoofdstuk Decentreren confronteert vervolgens de methode met Kinshasa, waar voortdurend wordt getransformeerd en hergebruikt, evenals met de werken van Francis Kéré, Wang Shu en Balkrishna Doshi. De epiloog roept de Dixième Boule op, een congrescentrum dat onder het Atomium werd bedacht en nooit werd gebouwd, waarvan het model nog steeds in het bureau te vinden is.

Daniel Fügenschuh, voorzitter van de Raad van Europese Architecten, tekent voor het voorwoord. Het boek sluit af met een interview met Elizabeth en Christian de Portzamparc; laatstgenoemde herinnert eraan dat “duurzaam is wat transformeerbaar is”. De foto’s van Marie-Françoise Plissart en Serge Brison begeleiden de tekst.