Brussel 1900: Parijs herontdekt de Belgische moderniteit

Op een langgerekt doek brengt Fernand Khnopff een menselijke figuur en een sfinx samen in een bewust raadselachtige ontmoeting. De liefkozingen (1896), uitgeleend door de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, geldt als een van de absolute hoogtepunten van Brussel 1900, dat het Petit Palais presenteert van 10 november 2026 tot en met 25 april 2027. Meer dan 250 werken weerspiegelen er de rijkdom van de Belgische creativiteit uit die periode, in de vorm van schilderkunst, beeldhouwkunst, meubilair, juwelen, affiches, boeken, fotografie en architectuur.

Waarom Parijs

Deze terugkeer heeft een geschiedenis. In 1900 toonde de Belgische sectie van de Décennale-tentoonstelling in het Grand Palais bijna 150 schilderijen en beeldhouwwerken, die bijzonder lovend werden ontvangen. De laatste zaal van het parcours blikt terug op deze erkenning met diverse werken die dat jaar in de prijzen vielen, waaronder het centrale paneel van De beek van Léon Frederic, bekroond met een gouden medaille. Het Petit Palais zelf werd voor de Wereldtentoonstelling van 1900 gebouwd door Charles Girault, die later voor Leopold II in Brussel en Tervuren zou werken.

De curatoren pleiten eveneens voor een decentrering. Was Brussel méér avant-garde dan Parijs? “Niet méér, maar anders”, antwoordt in Connaissance des Arts Benjamin Foudral, die samen met Anne-Charlotte Cathelineau van het Petit Palais en Davy Depelchin van de KMSKB instaat voor het wetenschappelijk curatorschap. De tentoonstelling stoelt op een samenwerking tussen de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, zijn de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis en Koninklijke Bibliotheek (KBR), die gezamenlijk 150 werken uitlenen – volgens de KMSKB een primeur voor een bruikleen van deze omvang. De Koning Boudewijnstichting, die in 2026 haar vijftigjarig bestaan en het vijfjarig jubileum van haar Parijse kantoor viert, ondersteunt het project en draagt 21 stukken uit haar collectie bij.

Een veelzijdige moderniteit

Het parcours toont Brussel, hoofdstad van een sinds 1830 onafhankelijk land in volle industriële bloei, als een kruispunt van Franse, Engelse en Germaanse invloeden. Onafhankelijke kringen, van Les XX tot La Libre Esthétique van Octave Maus, combineren er tentoonstellingen, concerten en debatten in de marge van de officiële Salons. De kunstenaars bewandelen daarbij zeer uiteenlopende paden. Khnopff en Jean Delville verkennen de droomwereld en de esoterie. Constantin Meunier, Eugène Laermans en Léon Frederic, waarvan de Musée d’Orsay leent het drieluik van De leeftijden van de arbeider (1895-1897) uit, geven de arbeiderswereld een nieuwe plaats en waardigheid. George Minne of de borduurster Hélène De Rudder-Du Ménil putten dan weer uit het middeleeuwse en Vlaamse erfgoed de fundamenten voor een moderne kunst.

Art nouveau, van woning tot juweel

DeArt nouveau vormt het kloppend hart van het parcours, ver voorbij de louter decoratieve lijn. Bij Victor Horta vormen structuur, licht, materialen en meubilair een totaalkunstwerk. Henry van de Velde en Maria Sèthe, van wie Anne-Charlotte Cathelineau de rol onderstreept, trekken deze zoektocht door naar hun woning Bloemenwerf, tot aan de kleding toe. De Luikenaar Gustave Serrurier ontwerpt van zijn kant betaalbaar meubilair, uitgedacht tot in de arbeiderswoning. De juweelontwerper Philippe Wolfers, bijgenaamd de “Belgische Lalique”, krijgt een volwaardig kabinet toebedeeld, met name verrijkt met juwelen en studies in bruikleen van de Koning Boudewijnstichting, terwijl de Theater van Maeterlinck, geïllustreerd door Léon Spilliaert , herinnert aan de wisselwerking tussen literatuur en beeldende kunst.

De curatoren plaatsen deze bloeiperiode tevens in haar politieke context. In 1897, het jaar van de Brusselse Wereldtentoonstelling, promoot de Koloniale Tentoonstelling van Tervuren de Onafhankelijke Congostaat, destijds het privébezit van Leopold II, wat de verspreiding van de art nouveau versnelt. Het ivoor en hout uit Congo verbinden deze creaties met een geschiedenis van uitbuiting en geweld die in het parcours expliciet aan bod komt, met name aan de hand van Beschaving en Barbaarsheid (1897-1898), een werk van Wolfers dat geschonken werd aan Edmond van Eetvelde, een van de drijvende krachten achter Tervuren, en dat wordt gepresenteerd als een koloniaal propagandawerk.

Praktische informatie

Brussel 1900, tot en met 25 april 2027 in het Petit Palais, Avenue Winston-Churchill, 75008 Parijs. Van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 18.00 uur, nocturnes op vrijdag en zaterdag tot 20.00 uur. Gesloten op maandag, 25 december en 1 januari. Standaardtarief € 17, kortingstarief € 15, gratis voor onder meer jongeren onder de 18 jaar. Online reserveren ten zeerste aanbevolen. Metrostation Champs-Élysées-Clemenceau (lijnen 1 en 13).

Coverillustratie: Hélène De Rudder-Du Ménil, De Herfst.
Museum van de Stad Brussel – Broodhuis / Brussel, België