Drieëndertig jaar na zijn dood, koning Boudewijn met open boek

Op die 31 juli 1993 sterft de koning plotseling aan een hartstilstand in zijn residentie in Motril, Spanje. De emotie is nationaal. Bij de begrafenis kiest koningin Fabiola ervoor wit te dragen in plaats van zwart, een uniek gebaar dat zij als symbool van hoop wil, en kardinaal Godfried Danneels beschrijft de vorst als « de herder van zijn volk », een beeld dat zijn collectieve herinnering blijvend zal vormgeven. Drie decennia later beschikt deze herinnering over zijn historische standaardwerk.

Met acht- tot negenhonderd pagina’s naargelang de editie, draagt het werk de handtekening van Vincent Dujardin, historicus geboren te Brussel in 1972, gewoon hoogleraar aan de UCLouvain en gastprofessor aan de Universiteit van Straatsburg. Als specialist in de Belgische politieke geschiedenis, de Europese integratie en de internationale betrekkingen, had hij reeds biografieën gewijd aan Pierre Harmel, aan Paul Van Zeeland en aan Leopold III. Zijn Boudewijn verschijnt als het hoogtepunt van dit oeuvre, en als de eerste omvangrijke synthese over een bewind van tweeënveertig jaar, van 1951 tot 1993.

Het onderzoek heeft zich uitgestrekt over België, Europa en de Verenigde Staten. De historicus heeft de politieke en spirituele notitieboekjes van de vorst gemobiliseerd, de beroemde Atoma-schriften, privécorrespondentie, agenda’s, Belgische en buitenlandse administratieve archieven, alsook talrijke getuigenissen uit de eerste hand. De ontstaansgeschiedenis van het boek berust vooral op een beslissing van koningin Fabiola, die hem persoonlijke fondsen heeft geopend die tot dan toe ontoegankelijk en niet geklasseerd waren. De woordvoerder van het Koninklijk Paleis, Xavier Baert, heeft dit gebaar gekwalificeerd als een « persoonlijk initiatief », in breuk met de gebruiken van het Huis.

Wat het werk aan het licht brengt

Het verhaal volgt het bewind doorheen zijn crises: de Koningskwestie geërfd van Leopold III, de dekolonisatie van Congo en de zaak-Loemoemba, de grote staking van de winter 1960-1961, de federalisering van de Staat, de Europese opbouw, vervolgens de crisis van 1990 rond de wet die abortus decriminaliseert. Het geeft eveneens de relaties van de koning met de leiders van zijn tijd weer, De Gaulle, Mitterrand, Gorbatsjov, Juan Carlos of Johannes Paulus II.

Het intieme wordt niet terzijde gelaten. Het boek komt terug op de jeugd van de prins, getekend door de oorlog en door de dood van koningin Astrid, omgekomen in een auto-ongeval toen hij nog geen vijf jaar was, op zijn ontmoeting met Fabiola, die Vincent Dujardin ver van de verwachte liefde op het eerste gezicht beschrijft, op de vijf miskramen die het paar van kinderen zullen beroven, een lijden dat de koning slechts met terughoudendheid zal evoceren, en op de omstandigheden van zijn dood.

Twee onthullingen hebben de aandacht getrokken. De historicus beweert allereerst dat de conclusies van de parlementaire commissie-Loemoemba van 2001, als vernietigend beoordeeld voor de rol van de koning in de eliminatie van de eerste Congolese premier, « duidelijk onjuist » zijn: dateringfouten en fouten in de geadresseerde zouden de lezing van een koninklijke brief vervalst hebben. Het werk schetst vervolgens, op basis van de intieme notitieboekjes, een ongekend spiritueel portret van een man bezield door een diep geloof en door twijfels die het officiële beeld nooit had laten blijken.

Een verdeelde ontvangst bij de historici

De wetenschappelijke ontvangst is allerminst unaniem, met name over het Congolese luik. Ludo De Witte, auteur in 1999 van De moord op Loemoemba, verschenen bij Karthala, heeft dit werk hevig betwist in de kolommen van De Standaard, stellende dat het boek een impliciete steun van de koning aan het moordplan handhaaft en erin een nieuwe poging ziend om de canonisatie van de overleden vorst te versterken. De controverse heeft de grens overschreden: Le Monde heeft opgemerkt dat het werk het debat over de verantwoordelijkheid van de koning der Belgen in deze zaak herstart.

Over de methode daarentegen overheersen de lofbetuigingen. Een columnist van La Libre herinnert eraan dat het boek steunt op jaren van archiefonderzoek, en dat de gemeenschap van historici, alle filosofische strekkingen inbegrepen, het heeft erkend. De boekhandel Le Chat Botté prijst een « precieze en neutrale benadering, zonder ooit toe te geven aan de hagiografie ». Uitgever en boekhandelaars, van de Fnac tot Filigranes, presenteren het werk als het toekomstige referentieboek over het leven van de koning.

Een gevoelig geacht tijdschema

De verschijning vindt plaats in een geladen context. In september 2024 had paus Franciscus de crisis van 1990 nieuw leven ingeblazen door op het graf van Boudewijn diens verzet tegen het recht op abortus te prijzen en op te roepen tot zijn zaligverklaring. De procedure werd officieel geopend op 17 december 2024. Sommige lekenstemmen hebben een nabijheid vermoed tussen het boek en deze dynamiek, een vermoeden dat commentatoren, met name in La Libre, hebben afgewezen door te wijzen op het strikt historische en gedocumenteerde karakter van het onderzoek.

Het publieke debat heeft zich gekristalliseerd rond een vraag: kan een koning die geweigerd heeft de wet over de IVG te ondertekenen, zalig worden verklaard zonder de spanningen rond de decriminalisering opnieuw aan te wakkeren?

Een lanceringsevenement gevolgd in het hele land

Op 11 mei 2026 verwelkomde het museum BELvue, grenzend aan het Koninklijk Paleis van Brussel, de lanceringavond. De menigte van de grote dagen en de pers van zowel het noorden als het zuiden van het land hebben zich er verdrongen. Le Soir, La Libre, de RTBF, RTL, 7sur7, Moustique en Cathobel hebben artikelen en reportages gewijd aan de verschijning, en de auteur werd ontvangen als gast van Le Monde en direct op La Première.

De sociale netwerken hebben de discussie tussen specialisten verlengd: historica Caroline Sagesser heeft er een gedetailleerde analyse van de constitutionele mechaniek van de crisis van 1990 gepubliceerd, waarbij zij bepaalde punten nuanceert terwijl zij de rijkdom van het verzamelde materiaal prijst.

In de kringen dicht bij de monarchie wordt de opening van de privéarchieven van de koninklijke familie door Fabiola als een zeldzame gebeurtenis ervaren. Xavier Baert heeft op het persoonlijke karakter ervan gewezen, terwijl hij verzekerde dat zij geen staatsgeheim zou prijsgeven van dien aard dat het systeem zou worden omvergeworpen, een punt dat de Franse historica Hélène Becquet eveneens in de pers heeft opgemerkt.

Het wetenschappelijke debat blijft op zijn beurt open. Het CegeSoma heeft Vincent Dujardin uitgenodigd zich hierover publiekelijk te verklaren op 9 oktober 2026, tegenover professor Catherine Lanneau, van de Universiteit van Luik. Drieëndertig jaar na Motril blijft de figuur van de droevige koning tegenstrijdige lezingen oproepen.

Vincent Dujardin, Boudewijn, een koning geconfronteerd met de crises van zijn tijd, uitgeverij Mame, 2026, 30 euro.

Omslagfoto: © Photonews