Groothertogin Maria Teresa te gast op de Grandes Conférences Catholiques

De ontmoeting droeg een onomwonden titel: Stand Speak Rise Up! of hoe een einde te maken aan verkrachting als oorlogswapen. De avond, gepland van 20 tot 21.30 uur in de Henry Le Bœufzaal, maakte deel uit van het 96e seizoen van de Grandes Conférences Catholiques (GCC), een tribune opgericht in 1931 en geplaatst onder de hoge bescherming van mgr. Luc Terlinden, aartsbisschop van Mechelen-Brussel. Twee weken eerder had historicus Vincent Dujardin het seizoen geopend met een lezing over koning Boudewijn.

De twee sprekers, uitgenodigd door de vzw die wordt voorgezeten door de Brusselse advocaat Emmanuel Cornu, zouden terugblikken op de oorsprong van hun gezamenlijke engagement, op de realiteit van seksueel geweld in oorlogstijd en op de acties die de vereniging onderneemt voor de overlevenden en hun kinderen. De volgende dag publiceerde Stand Speak Rise Up! op haar sociale media een terugblik in beeld op de Brusselse avond.

Het onderwerp sluit aan bij de lijn die de GCC voorstaat: die van een open tribune voor de grote denkstromingen en politieke, sociale of religieuze ontwikkelingen, gehecht aan vrijheid van denken en respect voor meningen eerder dan aan prediking. Het lopende seizoen behandelt ook defensie, christenen in het Midden-Oosten, handicap, interreligieuze dialoog en landschapsarchitectuur. Alle lezingen vinden plaats om 20 uur in de Henry Le Bœufzaal, en via een streamingabonnement kunnen ze op afstand worden gevolgd.

Na het bewind, een persoonlijke strijd

Maria Teresa van Luxemburg behoudt de titel van groothertogin sinds de troonsafstand van haar echtgenoot Henri, op 3 oktober 2025, ten gunste van hun zoon Guillaume. In Luxemburg behouden de ouders van de regerende vorst in de praktijk hun titels na een troonsafstand, als protocollaire eretitel en zonder institutionele rol. Zij bekleedt dus niet langer de functie van echtgenote van het staatshoofd en zet engagementen voort die zij al lang voor het einde van het bewind had opgebouwd. Op het spreekgestoelte van de GCC voegde zij zich bij een reeks van honderden sprekers uit tal van landen, onder wie Ursula von der Leyen, Pascal Lamy, Staffan de Mistura, David Van Reybrouck en Emmanuel Faber, van wie de lezingen beschikbaar blijven in herbeluistering.

Maria Teresa Mestre wordt geboren op 22 maart 1956 in Havana. Haar familie verlaat Cuba tijdens de revolutie, verblijft in New York en vestigt zich daarna in Genève. In 1980 behaalt zij een diploma politieke wetenschappen en trouwt zij op 14 februari 1981 met prins Henri van Luxemburg. Zij is sinds 1997 goodwillambassadeur van Unesco, voor meisjesonderwijs, gendergelijkheid, vrouwenrechten en microfinanciering. Sinds 2007 is zij ook Eminent Advocate for Children van Unicef.

Haar engagement tegen seksueel geweld in conflictsituaties krijgt vanaf 2014 vastere vorm. In 2016 ontmoet zij dokter Denis Mukwege. Uit die ontmoeting ontstaat het Internationaal Forum Stand Speak Rise Up!, georganiseerd in Luxemburg op 26 en 27 maart 2019 met de Dr. Denis Mukwege Stichting en We are NOT Weapons of War. Meer dan vijftig overlevenden ontmoeten er experts en internationale verantwoordelijken, alsook drie winnaars van de Nobelprijs voor de Vrede: Denis Mukwege, Nadia Murad en Muhammad Yunus. De vereniging Stand Speak Rise Up! ziet datzelfde jaar het licht om het forum voort te zetten via belangenbehartiging en concrete projecten. Maria Teresa is er voorzitter van; medeoprichter Stéphane Bern is secretaris-generaal.

Chékéba Hachemi, terug in Brussel

Voor Chékéba Hachemi had de avond de waarde van een terugkeer. De Frans-Afghaanse schrijfster en activiste, geboren in Kabul in 1974, ontvluchtte Afghanistan op elfjarige leeftijd voordat ze in Frankrijk aankwam. In 1996 richt zij Afghanistan Libre op, dat zich inzet voor onderwijs, gezondheidszorg, opleiding en autonomie van Afghaanse vrouwen en meisjes. Nadien wordt zij de eerste vrouwelijke diplomate van de Afghaanse overgangsregering. In 2002 wordt zij benoemd tot eerste secretaris van de Afghaanse ambassade bij de Europese Unie, in Brussel. Daarop volgen de functies van adviseur van de Afghaanse vicepresident en minister-adviseur in Parijs, die zij verlaat na corruptie aan de kaak te hebben gesteld.

Aan haar danken we L’Insolente de Kaboul, naast bijdragen aan verscheidene werken over Afghaanse vrouwen en de entourage van commandant Massoud. In 2019 kiest Maria Teresa haar als strategisch adviseur over geweld tegen vrouwen. Chékéba Hachemi is medeoprichter en penningmeester van Stand Speak Rise Up!.

De overlevenden centraal

De vereniging streeft drie doelen na: bijdragen tot het beëindigen van verkrachting als oorlogswapen, aandacht vragen voor de status en de toekomst van kinderen geboren uit verkrachting, en overlevenden begeleiden bij hun heropbouw. Haar aanpak, die zij holistisch noemt, omvat zorg, psychologische ondersteuning, toegang tot justitie, economische zelfstandigheid, onderwijs en huisvesting. Ze is geïnspireerd op het model van dokter Mukwege, opgebouwd rond vier pijlers: medische zorg, psychosociale ondersteuning, juridische bijstand en sociaaleconomische re-integratie.

Stand Speak Rise Up! stuurt geen expatteams ter plaatse. Haar projecten verlopen via lokale verenigingen, vaak geleid door overlevenden, of via partners zoals TRIAL International en de Internationale Hulp van het Luxemburgse Rode Kruis. Op basis van het beleden principe « Nothing about us, without us » worden de overlevenden geraadpleegd van ontwerp tot evaluatie van de projecten. Volgens de vereniging zijn sinds 2019 meer dan 15.000 overlevenden en kinderen begeleid in 16 landen, waaronder India, Nigeria, Zuid-Soedan, Afghanistan, Bosnië en Herzegovina, de Democratische Republiek Congo, Irak en Oekraïne. De vereniging geeft aan zich te financieren met privégelden, zonder overheidssubsidies, en haar rekeningen jaarlijks te laten controleren.

In oktober richten haar noodoproepen zich bij voorrang op Afghanistan en het oosten van de DRC. In Afghanistan noemt de vereniging voedselhulp, de opleiding van vroedvrouwen, een bevallingszaal in de provincie Ghor en screening op ondervoeding. In het oosten van de DRC financiert zij voedsel, waardigheidspakketten, medische en psychologische zorg en onderdak.

Wat het internationaal recht bepaalt

De VN-Veiligheidsraad erkende in 2008, met resolutie 1820, dat seksueel geweld een wapen of tactiek van oorlogsvoering kan vormen. Naargelang de omstandigheden kan het ook een oorlogsmisdaad, een misdaad tegen de menselijkheid of een bestanddeel van genocide vormen. Het Statuut van Rome rekent verkrachting, seksuele slavernij, gedwongen prostitutie, gedwongen zwangerschap en gedwongen sterilisatie expliciet tot de daden die onder deze misdrijven kunnen vallen.

In 2024 heeft de Verenigde Naties meer dan 4.600 gevallen van conflictgerelateerd seksueel geweld geverifieerd, een stijging van 25% op jaarbasis; 92% van de slachtoffers waren vrouwen of meisjes. Deze cijfers tellen enkel de gevallen die de VN-mechanismen hebben kunnen verifiëren. In conflictgebieden ontmoedigen angst, stigmatisering, onveiligheid en het instorten van instellingen het melden van feiten. De uitdaging ligt vandaag bij de toepassing van het recht: toegang tot zorg en schadevergoeding, bescherming van getuigen, bewijsvergaring en vervolging van de daders. Stand Speak Rise Up! benadrukt de situatie van kinderen geboren uit oorlogsverkrachtingen, die blootstaan aan afwijzing, het ontbreken van een wettelijke identiteit, armoede en obstakels bij de toegang tot school en zorg.

Coverfoto: © Stand Speak Rise Up!/Marion Dessard