Marek Halter: «Antisemitisme zal nooit echt verdwijnen»

Eventail.be — Is de titel Le Juif gewaagd, zelfs provocerend?

Marek Halter — Ik zocht geen provocatie. Ik wilde de mensen aanspreken. Sommige van mijn lezers en lezeressen hebben me echter verteld dat ze niet durfden af te dalen met mijn boek in de metro in Parijs. Mijn uitgever vond de titel inderdaad gewaagd. Nu spreekt men elke dag over de joden, te veel. Joodse studenten durven niet meer naar deuniversiteit van Harvardte gaan. Een nieuw gebouw, het Greenbaum Center for Jewish Life, is in aanbouw binnen de Universiteit van Rochester. In feite dwingt men de joden tot een zeker gemeenschapsleven, zij die volledig geïntegreerd waren in de Belgische, Franse, Russische, Duitse samenleving… Plots worden ze teruggedrongen zo niet verworpen of zelfs gedood.

— Vous avez préféré écrire un roman d’espionnage au lieu d’un essai. Pour quelles raisons ?

— C’était inattendu… Mon livre Le judaïsme raconté à mes filleuls (Éd. Pocket, 2001) a rencontré un certain succès. Aujourd’hui, écrire un essai sur les Juifs ne marchera pas. Seuls des Juifs vont le lire et encore. Il n’y a pas de curiosité pour le judaïsme, maintenant. On assiste à un rejet du Juif. L’idée de mon roman est née il y a déjà 60 ans quand, à 17 ans, j’ai rendu visite à Jean-Paul Sartre pour contester sa thèse de l’essai Réflexions sur la question juive où il explique que « c’est l’antisémite qui crée le Juif ». Au fond, Sartre faisait dépendre ma vie des idées, des regards de l’antisémite. J’étais en colère parce qu’il m’enlevait toute la liberté. Alors je me suis dit comment raconter le Juif de manière attractive, aujourd’hui ?

— U schreef uw roman dertig jaar later op het moment dat het antisemitisme terrein herwint…

— Ik heb geen tegengif tegen deze ziekte die regelmatig terugkeert zoals COVID. Dit is nog maar het begin omdat we overgaan van de ene wereld naar een andere, die we niet kennen. Bijgevolg hebben we angst. Wanneer u angst hebt, verliest u de controle over alles wat de beschaving u heeft geleerd: menselijke contacten, het gebruik van woorden… Dus de angst heeft een doelwit nodig, een haat zoekt een zondebok en vindt die. In de Middeleeuwen verbrandde men heksen, de nazi’s stuurden de zigeuners naar de kampen. Maar de jood is verantwoordelijk voor onze angst omdat hij ongrijpbaar is. De racist houdt niet van wie zichtbaar anders is: de Chinees, de zwarte… Maar de jood is Belg, Chinees, Marokkaans… Men ziet niet dat hij joods is. Dus zijn de joden verraderlijk, ze verbergen zich als kameleons. Bijgevolg maken ze nog meer angst. Achter de wereld van artificiële intelligentie zijn er joden die ons zullen manipuleren, de wereld veranderen, onze kinderen van werk beroven… Antisemitisme zal nooit echt verdwijnen omdat wij kwetsbare wezens zijn en we niet buiten de samenleving kunnen leven.

— Hebt u persoonlijk geleden onder antisemitisme? En hoe hebt u het bestreden?

— Persoonlijk heb ik nooit echt geleden onder antisemitisme, zelfs niet als kind. Ik geloof in een absoluut wapen dat het woord is, dat we steeds minder gebruiken. We hanteren slechts 1.000 woorden, maximaal. Wanneer iemand u gaat aanvallen, nadert u hem, u kijkt hem recht in de ogen. Als u hem vraagt waarom hij u aanvalt, zal hij niet eens kunnen antwoorden. Ik geloof in het woord. Ik blijf in contact met het hoofd van Hamas, ik ben met hem gaan onderhandelen voor de bevrijding van de gijzelaars. Ik blijf me inzetten voor vrede want men moet optimistisch blijven, ondanks alles.

— De intrige speelt zich af in Brussel en in Molenbeek. Waarom?

— Toen ik 24 jaar was, ben ik beginnen te schilderen. Ik heb hier in Brussel geëxposeerd waar ik veel vrienden had en twee neven. Ik speelde poker, met name met François Englert (Belgisch natuurkundige, Nobelprijs voor de natuurkunde, overleden op 18 juni 2026, red.). Ik heb dankzij België meer dan via Frankrijk de weldaad van de westerse wereld ontdekt. Uw land leek rijker: de Grote Markt, de Vlaamse cultuur, het goede leven… In 2012 heb ik een grote mars van moslims tegen het terrorisme georganiseerd. We zijn uitdrukkelijk gestopt in Molenbeek omdat daar de verantwoordelijken van de verschillende extremistische groepen wonen. In mijn roman stelen islamisten de koffer van een man die men ervan beschuldigt jood te zijn. Het is tegelijk komisch en dramatisch. Ik heb ontdekt dat er in Molenbeek meer Roemenen zijn dan moslims. In Europa kent iedereen Molenbeek. Helaas heeft het een verschrikkelijk imago.

— Quel regard portez-vous sur le conflit au Proche-Orient ?

— Il faut connaître son ennemi. J’ai toujours dit que tous les Israéliens devraient apprendre l’arabe. Le conflit israélo-palestinien avec pour solution deux États est dans l’impasse. Il en faudrait un troisième. Je crois possible une union de type Benelux entre Israël, la Palestine et la Jordanie. Ils sont complémentaires. Jérusalem est la capitale des trois États. Comme Bruxelles, à la fois capitale de la Belgique et de l’Europe. Récemment, j’ai publié une tribune à ce sujet dans le magazine français Marianne. J’avais déjà présenté cette idée dans les colonnes du journal Le Monde, en janvier 1991 sous forme de lettre ouverte au roi Hussein de Jordanie. Il m’a répondu dans le New York Times et rejeté la proposition. Mais c’était il y a trente-cinq ans ! La solution à trois n’est qu’une hypothèse. Mais dans une région où le statu quo produit sans cesse de nouveaux drames, il est devenu nécessaire d’oser penser autrement.

Coverfoto: © Bruno Levy