Familiezaken

Eerst en vooral moeten we het hebben over het concept monarchie. Het eerste woord in“koninklijke familie” is “familie”. En de stamboom kan een lastige kwestie zijn voor dynastieën. In de nasleep van de Revolutie van 1789 stemde Louis-Philippe d’Orléans, bekend als “Philippe Égalité”, de voorvader van de huidige graaf van Parijs, voor de dood van zijn neef, koning Lodewijk XVI. We kunnen het ook hebben over het verraad van de broer van Louis XIII of de complotten van Marie de Médicis. De geschiedenis zit vol familieruzies. Het is altijd een goed idee om de geschiedenis in zijn context te bekijken en het verleden niet te beoordelen door hedendaagse ogen. In België is het voorbeeld van Leopold II, wiens standbeeld nog steeds ter discussie staat of het wel geschikt is om publiekelijk tentoongesteld te worden, het meest veelzeggend. Ter herinnering: we vierden de honderdste verjaardag van de dood van de Vorst in 1965, daarna de honderdste verjaardag van de troonsbestijging van Albert ^I in 2009, maar een oorverdovende stilte begeleidde de herinnering aan de tweede Koning der Belgen. Is het verlegenheid of vergeetachtigheid?

Tijdens zijn leven was Leopold II nooit erg populair. De Vorst werd gevreesd, bewonderd maar zelden geliefd, noch door zijn familie, noch door zijn volk. Hoewel de Koning het onderwerp was van vele aanvallen, was hij ook het onderwerp van veel meer lovende werken. Lange tijd werd zijn beeld geassocieerd met de gouden eeuw van het koninkrijk. In de voorhoede van zijn verwezenlijkingen bevond zich Congo, dat België, een klein Europees koninkrijk, een Afrikaans koloniaal rijk had gegeven. Toen rond 1960 de onafhankelijkheid een feit werd, werd Leopold noch als de eerste schuldige noch als de eerste beschuldigde gezien. In de jaren die volgden, verdrong het koninklijke verhaal het beeld van de kolonisator naar de achtergrond. Hij werd geprezen als een bouwer, een man die het aangezicht van zijn koninkrijk had veranderd in het kielzog van de Industriële Revolutie en de grote welvaart die erop volgde. Pas na de ^100e verjaardag van zijn dood kwamen de controverses in een stroomversnelling.

In zijn veroveringstocht kan Leopold II vergeleken worden met andere leiders en staatshoofden van zijn tijd: koningin Victoria, Napoleon III en zijn opvolgers onder de Derde Republiek, en de Duitse Otto von Bismarck, om er maar een paar te noemen. Dus waarom ontsnapte koningin Victoria aan het harde oordeel van de geschiedenis, terwijl haar regeerperiode werd gekenmerkt door ongekende koloniale misstanden? Zeker omdat de vorstin zich op de achtergrond bevond, achter haar politieke staf. Haar neef Leopold II bouwde zijn Afrikaanse rijk tegen alles (of bijna alles) in en door zijn wil alleen. Zijn beleid, zijn ambitie, zijn persoonlijke spel als heerser van een jonge natie binnen een dominant Europa en zijn gebrek aan scrupules werden steeds harder beoordeeld. De publieke opinie ging van het ene uiterste naar het andere. Van geniale koning tot “genocidale” koning, de termen zijn sterk en, zoals vaak het geval is, overdreven. Leopold II was noch een heilige noch een monster. Van hem een compendium maken van alle bloedigste dictators in de geschiedenis is intellectueel oneerlijk. We moeten de figuur in zijn context plaatsen en afstand nemen van reductieve confrontaties. En een woord durven gebruiken dat steeds onhoorbaarder wordt in onze algoritme-gedreven wereld: nuance.

Foto omslag: © DR