Het Guggenheim-effect

Bilbao, de prachtige Baskische stad

Bilbao ligt verscholen in het noorden van Spanje, open op de winden van de Atlantische Oceaan, en lijkt met zijn mediterrane stranden en witgekalkte dorpen op geen enkele andere Spaanse ansichtkaart. Decennialang leefde de economische hoofdstad van Baskenland op het ritme van zijn ijzermijnen, staalfabrieken, scheepswerven en haven.

Tegen het einde van de jaren 1980 zat de stad echter in de problemen. Industrieën sloten, de werkloosheid steeg en de kades van de rivier de Nervión droegen de littekens van een vervlogen tijdperk. De lokale autoriteiten namen een gekke beslissing: massaal investeren in cultuur om de stad te transformeren.

Toen het Guggenheim Museum in 1997 zijn deuren opende, overtrof het alle verwachtingen. Met zijn titanium rondingen die deden denken aan een schip, een vis en een gigantische sculptuur, trok het gebouw onmiddellijk wereldwijde aandacht. Bezoekers stroomden toe, hotels stroomden vol en bedrijven werden nieuw leven ingeblazen.

Maar het echte wonder ligt ergens anders. Bilbao heeft zijn hele manier van leven veranderd. De kades zijn heringericht, groene ruimten zijn vermenigvuldigd en het vervoer is gemoderniseerd. Vandaag de dag genieten de inwoners van de stad, die minder talrijk zijn, van een stad die verrassend zacht en rustig is, waar veel wordt gewandeld, waar de tram langs de oevers rijdt en waar gezinnen tot laat in de avond de openbare ruimte bezetten.

De relatie tussen het Guggenheim Museum en de stad Bilbao is hecht. Het maakt deel uit van het dagelijks leven van de mensen die door de wijk lopen, onder de grote metalen spin van Louise Bourgeois door, of voor de niet minder imposante Puppyzoals Florentijnen voor Michelangelo’s David op het openbare plein. Bezoekers mengen zich met joggers, studenten en wandelaars. Er zijn maar weinig musea ter wereld die zo natuurlijk opgaan in het leven van hun stad.

Kersen zweven in de lucht

De beste demonstratie van deze dialoog tussen architectuur, de stad en creativiteit vind je natuurlijk in het museum zelf. Achter de schittering van Frank Gehry‘s gebouw is het Guggenheim in de eerste plaats een plek voor ontmoetingen met kunstenaars. Dit seizoen is een van de meest ontroerende ongetwijfeld die gewijd aan Ruth Asawa, een wonder van delicatesse.

Deze Amerikaanse kunstenares van Japanse afkomst werd lange tijd overschaduwd door meer prominente mannelijke figuren en wordt nu erkend als een van de grote vrouwelijke kunstenaars van de ^twintigste eeuw. Vanaf de eerste kamers raak je gefascineerd door haar sculpturen, gemaakt van gekrulde, handgeweven metalen draden. Ze zweven in de ruimte als driedimensionale tekeningen.

Ruth Asawa haalde haar inspiratie uit haar tuin, uit de groenten die haar ouders, immigrantenboeren, verbouwden en uit de vormen die ze observeerde in het dagelijks leven. Een van haar meest ontroerende werken is een aquarel van kersen in een schaal (foto boven). Tegelijkertijd vrolijk, elegant en diep poëtisch, vatten ze perfect de geest van haar werk samen: het transformeren van de eenvoudigste dingen in objecten van verwondering.

Les mystères de Jasper Johns

Na dit intermezzo van lichtheid verandert de sfeer volledig met Jasper Johns.

Amerikaanse vlaggen, schietschijven, getallen of landkaarten: hij begint met beelden die we allemaal al eerder hebben gezien. Maar onder zijn penseel krijgen ze een geheel nieuwe dimensie. We kijken anders en langer naar de objecten in zijn schilderijen. De meest vertrouwde dingen kunnen soms het meest mysterieus worden.

De tentoonstelling geeft ook inzicht in de aanzienlijke invloed van Jasper Johns op verschillende generaties hedendaagse kunstenaars. Het is een fascinerend bezoek, zelfs voor degenen die denken dat ze onmogelijk geïnteresseerd kunnen zijn in zijn werk.

De tentoonstelling, die bijna honderd werken samenbrengt die in meer dan zeventig jaar zijn gemaakt, schetst de ontwikkeling van een kunstenaar die nooit ophield dezelfde vragen te onderzoeken terwijl hij zijn taal vernieuwde. Naast zijn beroemde vlaggen zijn er schilderijen, tekeningen, gravures en sculpturen. De tentoonstelling is doorspekt met verwijzingen naar literatuur, muziek en zijn eigen persoonlijke geschiedenis, waardoor de bezoeker vrij is om te interpreteren.

De titel van de tentoonstelling, Nachtrijderbiedt een interessante sleutel tot de tentoonstelling. Het verwijst naar de ervaring van ‘s nachts autorijden: we rijden vooruit in het halflicht, geleid door een paar bekende oriëntatiepunten, zonder ooit het landschap volledig waar te nemen. Geconfronteerd met de werken van Jasper Johns bevinden bezoekers zich in een vergelijkbare situatie. Ze herkennen onmiddellijk bepaalde symbolen en wagen zich dan geleidelijk aan in een complexer universum, dat bestaat uit associaties van ideeën, herinneringen en mysteries.

De werken van Jasper Johns vragen tijd, aandacht en soms zelfs een tweede blik. Daarin ligt hun kracht. Hoe langer je blijft hangen, hoe meer details er tevoorschijn komen, hoe meer associaties van ideeën zich vermenigvuldigen en je uiteindelijk terechtkomt in de zeer persoonlijke wereld van een kunstenaar die een van de belangrijkste figuren is in dehedendaagse Amerikaanse kunst.

Schatten uit de permanente collectie.

De permanente collectie bevat ook enkele van de grote sterren van de hedendaagse kunst. Richard Serra‘s« The Matter of Time » is een duizelingwekkende ervaring, net als Jenny Holzer‘s installatie van lichtgevende zinnen die over enorme elektronische panelen van meerdere verdiepingen hoog rollen. Je kijkt omhoog om de woorden te volgen terwijl ze naar het plafond stijgen en kijkt dan weer naar beneden om te proberen er wijs uit te worden. Het is onmogelijk om door de kamers te lopen zonder te stoppen. Je komt ook werken tegen vanYves Klein,Anselm Kiefer, Mark Rothko enAndy Warhol.

En dan is er nog het gebouw. Zelfs na meerdere bezoeken blijf je omhoog kijken. Afhankelijk van het licht verandert het titanium van kleur, van zilvergrijs tot gouden accenten. Weinig musea bieden zo’n krachtige ervaring nog voordat je door hun deuren stapt.

Wandeling langs de oevers van de Nervión

Na het bezoek kun je het beste de wandeling rond het museumschip verlengen.

De oevers van de rivier de Nervión zijn een van de gezelligste plekjes van de stad geworden. Terrassen komen uit op de promenades, fietsers passeren bezoekers en de lokale bevolking geniet van de zon als die schijnt. Hedendaagse architectuur en oudere gebouwen vormen een verrassend harmonieus geheel.

Het museum verschijnt en verdwijnt in de bocht van de loopbruggen. De metalen rondingen worden weerspiegeld in het water, terwijl de Baskische bergen de horizon afbakenen. Het is gemakkelijk te begrijpen waarom zoveel bezoekers verliefd worden op Bilbao.

In de voetsporen van Bilbo

Als je op de uitgestrekte kades van het Guggenheim staat, is het moeilijk voor te stellen dat deze futuristische stad ooit bekend stond om iets anders dan hedendaagse kunst. En toch, als je een paar eeuwen teruggaat, waren het niet de monumentale beeldhouwwerken die Bilbo‘s reputatie maakten, in het Baskisch, maar de smederijen die een zwaard met een angstaanjagend lemmet produceerden. Alle zwaarden uit Bilbao werden bilbos genoemd, net zoals de wijn en sterke dranken uit de regio met dezelfde naam champagne of cognac worden genoemd. Het is maar een kleine stap om te denken dat Tolkien, een groot kenner van de Middeleeuwen en de toneelstukken van Shakespeare die ze noemen, zijn hoofdpersoon Bilbo noemde. Het blijft mysterieus, net als de stad Bilbo, alias Bilbao, in het Spaans.