Al 90 jaar is er maar één champagne: die uit de Champagne

Weinig plaatsnamen hebben een dergelijk succes gekend.  » Champagne  » duidt niet langer enkel een regio aan van ongeveer 34.200 hectare beplant op zo’n 150 kilometer ten oosten van Parijs: het woord is bijvoeglijk naamwoord geworden. Men spreekt van « champagnevoetbal » voor een schitterend en offensief spel, van « champagnerugby » wanneer de wedstrijd op hol slaat, van « champagne van » zowat alles wat pretendeert uitmuntend te zijn. Deze universaliteit vormt de kracht van de benaming; zij vormt ook haar voornaamste bedreiging. Want wanneer een naam aan alles wordt gekoppeld, eindigt hij met niets meer precies aan te duiden, en dat is nu net wat een oorsprongsbenaming wil vermijden. De hele juridische geschiedenis van de Champagne zit in deze paradox: voorkomen dat het succes van een woord het uiteindelijk van zijn betekenis berooft.

1936, een erkenning meer dan een geboorte

Een misverstand moet meteen uit de weg worden geruimd: 1936 is niet de geboorteakte van de champagne, noch zelfs van haar benaming. De wijn uit de Champagne, de geleidelijke afbakening van haar grondgebied en de verdediging van haar naam dateren van veel vroeger. Wat het decreet van 29 juni 1936 bekrachtigt, is de officiële erkenning van de beschermde oorsprongsbenaming « Champagne », een jaar nadat het Franse recht in 1935 het concept zelf van de BOB had uitgevonden. « De benaming bestaat al vele eeuwen; in de jaren 1930 heeft Frankrijk deze structuur gecreëerd, en de Champagne behoort tot de eerste erkende benamingen », plaatst Marie-Anne Genand in perspectief.

La protection de l’appellation Champagne, elle, est plus ancienne encore. Dès le XVIIIᵉ siècle, rappelle-t-elle, des producteurs d’autres régions et d’autres pays utilisent le nom pour vendre leurs propres vins ; des opérateurs champenois se fédèrent alors pour faire reconnaître par le juge français que « Champagne » ne peut désigner que les vins nés en Champagne. La première décision de justice remonte à 1843. Le combat gagnera ensuite le monde : un « Spanish Champagne » est condamné au Royaume-Uni en 1960, un « Australian Champagne » en Nouvelle-Zélande en 1991 — une décision, à l’époque et à cette distance, qui « relevait de l’exploit », note la juriste. En 1941, enfin, la filière se dote de son bras armé : le Comité interprofessionnel du vin de Champagne — le Comité Champagne —, dont l’une des missions fondatrices est précisément de protéger l’appellation partout dans le monde.

Une appellation n’est pas une marque

Pour comprendre l’acharnement mis à défendre le mot, encore faut-il saisir ce qu’il recouvre. « Les marques sont des signes commerciaux, qui changent et s’adaptent ; l’AOC, c’est le nom d’une région viticole, un nom que l’on ne peut pas changer », pose Marie-Anne Genand. Une appellation lie indissociablement un produit à un lieu et aux facteurs, naturels et humains, qui le façonnent : un climat, un sous-sol, des hommes, un savoir-faire, « qui font que le produit élaboré en Champagne n’est pas le même que celui élaboré dans une autre zone viticole ».

Deze bijzonderheid rechtvaardigt een eveneens bijzondere organisatie. Het Comité Champagne is een private organisatie belast met openbaredienstopdrachten die de Franse staat haar toevertrouwt. Het verenigt op paritaire basis de twee families van de sector, wijnbouwers en huizen, en beslist bij consensus eerder dan bij stemming. « Wij stemmen niet; wij voeren veel dialoog », vat de juriste samen. Op de schaal van de benaming vertegenwoordigt dit 16.300 wijnbouwers, 125 coöperatieven en 390 huizen, verspreid over 319 crus — een wijngaard die slechts een half procent van de wereldwijde wijnbouwoppervlakte vertegenwoordigt, maar zich profileert als de belangrijkste speler van de Franse wijnen in waarde. In 2025 heeft de Champagne 266,1 miljoen flessen verzonden, een lichte daling ten opzichte van 2024 — een niveau vergelijkbaar met dat van 2019, vóór de pandemie —, waarvan ongeveer 57% voor export: 152 miljoen flessen, tegenover 114 voor enkel de Franse markt.

Van valse wijn tot hondenshampoo

De verdediging van de benaming ontplooit zich op verschillende fronten. Het eerste, en het meest dwingende, is de strijd tegen namaak: valse champagnes verkocht als echte, die de consument misleiden. Het Comité wijdt hier aanzienlijke middelen aan, vormt douaniers en politiediensten om het authentieke van de imitatie te onderscheiden, en houdt zowel de fysieke markten — met name in China — als de online handel in de gaten. Vorig jaar werden zo’n 50.000 frauduleuze advertenties van de platformen verwijderd.

Een tweede front, subtieler, valt niet onder namaak maar onder exploitatie van de bekendheid: producten zonder enig verband met wijn die zich van de naam meester maken om zich met een vleugje prestige te tooien. Een parfum van Yves Saint Laurent in de jaren 1990, schoenen, cosmetica, een hondenshampoo gelanceerd in Nederland door een dochteronderneming van Unilever, of nog dat « Champagne of Beers » uit Amerika, waarvan meer dan 2.000 blikjes in 2024 in België werden onderschept en vernietigd. Hier loopt geen enkele consument het risico schoenen met een fles te verwarren; maar de Europese regelgeving beschermt de benamingen tegen elke commerciële exploitatie van hun bekendheid. « Wij blijven onverzettelijk tegenover de verwijzing naar de term « champagne », al is het maar op een bierblikje », waarschuwt Grégoire Van den Ostende.

Toch speelt het essentiële zich buiten de rechtszalen af. Wat men ziet, een interventie, een proces, « is vaak slechts het topje van de ijsberg », benadrukt Marie-Anne Genand. Discreet over haar beschermingsactiviteiten geeft het Comité de voorkeur aan pedagogie: tientallen, honderden interventies vooraf om particulieren en bedrijven ervan te overtuigen het woord op te geven, vóór elke gang naar de rechter.

De Amerikaanse en Russische uitzonderingen

Op de wereldkaart die het Comité ontvouwt, bieden twee grote rode vlekken weerstand: de Verenigde Staten en Rusland. Deze twee landen, producenten van mousserende wijn, staan nog steeds, onder voorwaarden, het gebruik van het woord « champagne » voor hun eigen productie toe. De strijd speelt zich daar minder voor de rechtbanken af dan op diplomatiek en wetgevend terrein. In Rusland heeft een in 2021 in werking getreden wet het gebruik van de term aangescherpt: alleen mousserende wijnen uit Russische druiven en bereid volgens dubbele gisting, op de Champagne-methode, mogen zich voortaan « Russische champagne » noemen, terwijl koolzuurtoevoeging uit geïmporteerde druiven daar voorheen recht op gaf. In de Verenigde Staten blijft de « California Champagne » legaal. « Het is veel ingewikkelder om wetten te doen veranderen dan om een parfum te laten sanctioneren », merkt Marie-Anne Genand op; de onderhandelingen, gemakkelijker onder de regering-Biden, zijn met de terugkeer van Donald Trump weer dichtgeslagen.

Het Comité zet dus in op de lange termijn: bewustmaking van de Amerikaanse consumenten over de oorsprong van wijnen, aansluiting bij de Wine Origins Alliance, die bijna vijfendertig wijnregio’s uit de wereld — van de Napa Valley tot de Champagne — verenigt rond de bescherming van namen en de opheffing van handelsbarrières. Vooral blijven deze producties beperkt tot hun grenzen: zodra een fles « California Champagne » of Russische champagne wordt geëxporteerd naar een land dat de benaming beschermt, kan zij in beslag worden genomen, zoals het geval was in China, India of België.

Een « veld » van strijd zelfs in België

En de strijd bestaat ook in België. Ons land is de vijfde wereldmarkt voor champagne in volume: 7,8 miljoen flessen werden er in 2025 naartoe verzonden, goed voor 2,9% van de export, de rechtstreekse aankopen niet meegerekend — de regio ligt slechts op twee en een half uur van Brussel, wanneer zij niet gewoon aan de andere kant van de grens ligt. De markt is er dicht, met 652 officieel vertegenwoordigde exporteurs: 217 huizen, 413 wijnbouwers en 22 coöperatieven.

De bescherming is dienovereenkomstig georganiseerd. Het Bureau du Champagne Benelux, een van de elf bureaus van het Comité in de wereld (zeventien landen in totaal), houdt het gebruik van het woord in de pers en de handel in de gaten, vormt elk jaar zo’n 650 toekomstige professionals en brengt in de herfst, in Brussel, douane, economische inspectie en federale politie samen voor een dag gewijd aan de strijd tegen namaak. « Wij moeten reageren wanneer een site uitlegt dat een wijn « volgens de Champagne-methode » is bereid, of wanneer sommigen zich wagen aan het spreken van « Belgische champagne ». Het is een dagelijks werk », legt Grégoire Van den Ostende uit.

De beroemdste Belgische mousserende wijn, Chant d’Éole om hem bij naam te noemen, heeft zich met het Champagne-protectionisme gemeten nog vóór hij zijn eerste fles ontkurkte. De familie Ewbank, eigenaar van de wijngaard, was namelijk van plan hem Champ d’Éole te noemen, een verwijzing naar het windmolenpark dat in de nabijheid van haar wijngaarden staat… en een eerbetoon aan de beroemdste mousserende wijnstreek ter wereld (en waarmee de regio van Bergen de kalklaag deelt die de reputatie van de wijnen aan beide zijden van de grens maakt). Dat was buiten de waakzaamheid van de juridische dienst van het Comité gerekend, voor wie toespeling en toe-eigening blijkbaar even naburige begrippen zijn als de betrokken wijngaarden.

Champagne blijven wanneer het woord u ontglipt

Moet men in deze waakzaamheid een verkramping zien? Marie-Anne Genand verwerpt het proces wegens toe-eigening. In het dagelijks taalgebruik « maken de mensen een associatie, een kortere weg, en dat is op zich niet erg »: niemand zal een gast vervolgen die onder vrienden een « Belgische champagne » serveert. Wat de Europese wet verbiedt, is het commercieel gebruik van een beschermde benaming — de brochure, het etiket, de handelssite die op de naam kapitaliseren. De grens ligt daar, en nergens anders.

Achter dit onderscheid doemt de ware obsessie van het Comité op: dat « champagne » geen generieke term wordt, een loutere soort wijn losgemaakt van zijn oorsprong. Haar algemeen directeur houdt ervan het voorbeeld van de Mont Blanc aan te halen, dat beurtelings een berg, een dessertcrème of een pen oproept. « Voor de champagne willen wij niet dat de consument een ander beeld heeft dan dat van een mousserende wijn », benadrukt Marie-Anne Genand. De naam beschermen betekent dus zijn betekenis bevriezen.

Maar de naam bevriezen verbiedt niet de wijn te laten evolueren — en dat is misschien wel de uitdaging van de komende decennia. Champagne wordt al veel langer gedronken dan haar benaming bestaat, in een samenleving, een klimaat en wijngaarden die zelf niet hebben opgehouden te veranderen. Het lastenboek, streng, laat een deel vrijheid: de Champagne telt voortaan negen toegestane druivenrassen, ook al dekken de drie emblematische — pinot noir, meunier en chardonnay — 99,6% van de oppervlakten. De regio, die in 2003, benadrukt Grégoire Van den Ostende, de eerste wijngaard ter wereld was die haar koolstofbalans opstelde, anticipeert op de opwarming met experimentele wijngaarden: de Voltis, een resistenter druivenras, getest binnen de limiet van 5% van de aanplant per domein en 10% van de assemblage, en de roze chardonnay, opgenomen in het lastenboek in juli 2025 — enkele hectaren, voorlopig. « Wij hebben een naam, een benaming, die wij niet willen ontaarden door alles te veranderen », vat Marie-Anne Genand samen: als de consument evenveel champagne blijft drinken, « is het ook omdat hij er een vorm van constantheid in zoekt ». Negentig jaar na het decreet van 1936 staat de Champagne dus voor een vergelijking die zich voortdurend opnieuw stelt: bewaren wat een naam wil zeggen, zonder de wijn die hij aanduidt te bevriezen.